मकर संक्रांती हा भारतातील सर्वात लोकप्रिय आणि आनंददायी सणांपैकी एक आहे. हा सण मुख्यतः सूर्याच्या मकर राशीत प्रवेश करण्याच्या दिवशी साजरा केला जातो, जो साधारणतः 14 जानेवारी किंवा 15 जानेवारी रोजी येतो. हा सण शेतकऱ्यांसाठी विशेष महत्त्वाचा आहे कारण तो कृषी हंगामाच्या सुरूवातीला येतो आणि नवीन फसले काढण्याची वेळ असते. मकर संक्रांतीला विविध ठिकाणी विविध परंपरा आणि रीती-रिवाजांसोबत साजरा केला जातो.
मकर संक्रांतीचा इतिहास आणि महत्त्व
मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो, ज्याचा अर्थ आहे की सूर्य उत्तरायणात प्रवेश करत आहे. उत्तरायण म्हणजे सूर्याच्या कक्षेतील उत्तर दिशेकडे जाणारा मार्ग. यामुळे हा दिवस ज्योतिषशास्त्रानुसार शुभ मानला जातो. मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य अधिक उज्जवल आणि शुभ असतो. ही काळाची नवा आरंभ करणारी वेळ आहे आणि यामुळे याला उत्साह आणि नवचैतन्याचा दिवस म्हणून साजरा केला जातो.
या दिवशी तपस्वी जीवनाची महती, धार्मिक कार्य आणि समाजसेवेचे महत्त्व सांगितले जाते. मकर संक्रांतीच्या दिवशी शेतकऱ्यांना आपल्या मेहनतीचे फळ मिळते, आणि त्यांना त्यांच्या कष्टाच्या फळांची भरभराटीचे स्वागत करण्याचा शुभ दिवस मिळतो. विविध ठिकाणी या दिवशी संध्यापूजा, स्नान, गोड पदार्थांची देवाणघेवाण, आणि व्रतपूजन केली जाते.
मकर संक्रांतीची परंपरागत आणि सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये
मकर संक्रांती साजरा करताना देशभरात अनेक विविध परंपरा पाळल्या जातात. प्रत्येक राज्यात आणि प्रांतात याच्या साजरीकरणाचे एक वेगळे रूप आहे, तरीही एक गोष्ट समान आहे – मकर संक्रांती म्हणजे आनंद, समृद्धी आणि एकजूट.
- पतंग उडवणे: गुजरात आणि राजस्थानसारख्या राज्यांमध्ये मकर संक्रांतीला पतंग उडवण्याचा खास उत्सव असतो. या दिवशी हवेतील रंगीबेरंगी पतंग उडवले जातात. याला पतंग महोत्सव असेही म्हटले जाते. ही परंपरा आनंद आणि मुक्ततेचे प्रतीक मानली जाते.
- तिळगुळाची देवाण-घेवाण: महाराष्ट्र, कर्नाटका, गुजरात आणि अन्य काही राज्यांमध्ये तिळगुळ (तिळ आणि गुळाचा एक पदार्थ) देवाणघेवाण करण्याची परंपरा आहे. “तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला” हे सांगून लोक एकमेकांना शुभेच्छा देतात. तिळगुळाच्या गोडवा आणि गुळाच्या उबदारतेने जीवनात गोडवे भरले जातात, अशी एक भावना आहे.
- व्रतपूजन आणि स्नान: मकर संक्रांतीच्या दिवशी स्नान करण्याचे महत्त्व विशेष आहे. अनेक लोक संगम किंवा गंगास्नान करण्यासाठी गंगेसोबत इतर पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करतात. विशेषतः उत्तर भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रयागराज (कुम्भ मेळा), हरिद्वार, आणि वाराणसीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर स्नान आणि पूजा केली जाते.
- खिचडी आणि अन्य विशेष पदार्थ: उत्तर भारतात, विशेषतः बिहार, उत्तर प्रदेश, आणि पंजाबमध्ये खिचडी बनवण्याची परंपरा आहे. गोड गुळ आणि तिळांच्या पदार्थांचा उपयोग मोठ्या प्रमाणावर होतो. मकर संक्रांतीला खिचडी सण असेही म्हटले जाते, कारण खिचडी एका विशेष गोड तऱ्हेने तयार केली जाते.
- सूर्य पूजा: मकर संक्रांतीला सूर्य देवतेची पूजा केली जाते. सूर्य देवतेला उर्जेचा आणि जीवनाचा स्रोत मानले जाते. या दिवशी विशेषत: सूर्याचा आशीर्वाद मिळवण्यासाठी लोक व्रत ठेवतात आणि सूर्याला अर्घ्य अर्पित करतात.
मकर संक्रांती आणि कृषी हंगाम
मकर संक्रांती कृषी क्षेत्राशी संबंधित असल्याने शेतकऱ्यांसाठी हा दिवस विशेष महत्त्वाचा आहे. मकर संक्रांतीच्या दिवशी सिंचन, खताचा वापर, आणि नवीन पिकांची लागवड केली जाते. शेतकऱ्यांचा आनंद आणि कष्टाचे फळ मिळण्याचे प्रतीक म्हणून मकर संक्रांतीला साजरे केले जाते.
निष्कर्ष
मकर संक्रांती केवळ एक धार्मिक सण नाही, तर हा आपल्या जीवनाच्या नवीन आरंभाचे प्रतीक आहे. ह्या सणाच्या माध्यमातून लोक एकमेकांना आनंद, शुभेच्छा, आणि समृद्धी प्रदान करतात. सूर्याच्या उत्तरायण प्रवासाची सुरूवात, नव्या हंगामाची घुसळण, आणि सर्व प्रकारच्या कष्टांना आशीर्वाद मिळवण्यासाठी मकर संक्रांती एक अनोखा पर्व आहे.
सणाच्या या खास दिवशी आम्ही तुमच्यासाठी आनंद, शांति आणि समृद्धी आणि जीवनात एक नवीन ऊर्जा येवो, अशी शुभेच्छा व्यक्त करतो! मकर संक्रांतीच्या हार्दिक शुभेच्छा!